• در آمد

در تورات، انجيل، زبور و ديگر كتب آسمانى نكات برجسته و زيبايى پيرامون سيماى حكومت جهانى حضرت بقيةاللَّه - ارواحنا فداه - آمده كه شرح آن به روايت قرآن كريم چنين است:

"وَ لَقَدْ كَتَبْنَا فِى الزّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الارْضَ يَرِثُها عِبادِىَ الصَّالِحُونَ"

اطلاع‏رسانى گسترده‏اى كه در كتب آسمانى توسط پيامبران الهى پيرامون وضعيت جهان در دولت حضرت مهدى  آمده؛ بسيار حائز اهميت است و خود نيازمند تأليف كتابى مستقل مى‏باشد.(2)

بيش از 300 آيه قرآن در احاديث پيشوايان به ظهور حضرت مهدى  و اوضاع جهان در عصر موعود تفسير شده كه به دليل رعايت اختصار از همه آنها صرف‏نظر مى‏كنيم.(3)

بيش از يك هزار حديث از پيشوايان معصوم به نويدهاى مربوط به موعود و وضع جهان در عصر آن كعبه مقصود اختصاص دارد.(4)

ما در بخش پايانى اين نوشتار تنها به شمارى از احاديث وارده پيرامون مطالب طرح شده در اين مقال اشاره مى‏نمائيم:

            • شكوفايى علم و فرهنگ

روايات فراوانى به توسعه بسيار گسترده دانش و فرهنگ در عصر ظهور اشاره نموده، از قبيل:

امام صادق‏عليه السلام مى‏فرمايد:

دانش 27 حرف است، همه آنچه پيامبران آورده‏اند دو حرف است، تا به امروز مردم جز با دو حرف آشنا نشده‏اند، هنگامى كه قائم  قيام مى‏كند، 25 حرف ديگر را بيرون آورد و در ميان مردم منتشر نمايد، آن دو حرف را نيز به آنها پيوست مى‏كند تا همه 27 حرف منتشر گردد.(5)

هنگامى كه برق اختراع شد، يك علم به هزاران علم موجود افزوده شد و چهره جهان تغيير يافت. چنانكه با راه‏اندازى اينترنت در جهان معاصر، ارتباطات جهانى به كلّى دگرگون گرديد. بر اساس حديث فوق مهدى موعود بر دانش موجود 12/5 برابر، يعنى 1250% خواهد افزود كه با اين بيان ترسيم جهان در عصر موعود براى ما غيرممكن است.

حضرت در حديث ديگرى فرمود:

هنگامى كه قائم ما قيام كند، زمين با نور صاحبش روشن گردد. مردم از نور خورشيد بى‏نياز شوند، شب و روز يكسان گردد و تاريكى رخت بَربندد.(6)

اين روايت با آيات قرآنى دقيقاً منطبق مى‏باشد.(7)

در احاديث عامّه آمده است:

بعد از شما اقوامى خواهد بود كه زمين در زير گامهاى آنها نَوَرديده مى‏شود و جهان براى آنها گشوده مى‏گردد ... اگر يكى از آنها بخواهد در يك ساعت به شرق دنيا يا غرب دنيا برود خواهد توانست.(8)

امام صادق‏عليه السلام در ترسيم مراسم بيعت مى‏فرمايد:

در شب 23 رمضان به نام قائم منادى آسمانى ندا سر دهد، و در روز عاشورا كه روز شهيد شدن حسين‏بن على‏عليه السلام است قيام مى‏كند. گويى او را با چشم خود مى‏بينم كه در روز شنبه دهم محرم در ميان ركن و مقام ايستاده، جبرئيل در پيشاپيش او ندا مى‏كند: "بيعت براى خدا" پس پيروانش از اقطار و اكناف جهان به سوى او سرازير مى‏شوند، زمين زير پاى آنها درنورديده شود، تا با او بيعت كنند.(9)

در اين حديث احتمال اين معنى هست كه منظور از درنورديده شدن زمين، طىّ‏الأرض باشد. ولى در حديث قبلى بى‏گمان پيشرفت صنعت و تكنيك منظور شده، زيرا آنجا قيد يك ساعت دارد، در حاليكه در طىّ‏الأرض صحبت از ساعت و دقيقه نيست. چراكه در يك لحظه انجام مى‏پذيرد.

               • رشد عجيب فناورى

در مورد سيماى شگفت جهان در عصر حضرت صاحب‏الزمان ‏عليه السلام احاديث فراوان از پيشوايان معصوم رسيده كه پيشرفت فناورى جهان را به شكل شگفت‏آورى ترسيم نموده‏اند و اينك چند نمونه:

امام باقرعليه السلام در حديث معتبر و مورد استنادى مى‏فرمايد:

چون قائم ما قيام كند خداوند بر توان ديد و شنيد شيعيان ما مى‏افزايد، بطوريكه در ميان آنها و قائم پيكى نخواهد بود. او براى آنها سخن مى‏گويد و آنها در هر جايى كه هستند سخنانش را مى‏شنوند و به چهره‏اش مى‏نگرند.(10)

امام صادق‏عليه السلام در همين رابطه فرمود:

در زمان قائم شخص مؤمن كه در مشرق باشد، برادرش را كه در مغرب باشد مى‏بيند.(11)

در عصر فن‏آورى اطلاعات و ارتباطات فهم اين احاديث بسيار ساده است. ولى در دوران ائمّه‏عليهم السلام دانستن آن بسيار سخت بوده، و راويان حديث تنها در پرتو ايمان راسخ به امام معصوم آنها را پذيرفته و براى نسل بعدى نقل كرده‏اند. اگرچه ما مطمئن نيستيم كه آيا اين صحنه‏هاى شگفت در اثر پيشرفت سريع فناورى است يا در پرتو اعجاز امام‏عليه السلام؟! به هر حال سيماى جهان در عصر موعود اينگونه خواهد بود.

امام صادق‏عليه السلام فرود آمدن حضرت مهدى  را به هنگامه ظهور اينگونه تشريح مى‏كند:

"يَنْزِلُ فى سَبْعِ قُبابٍ مِنْ نُور"

جالب توجه است كه امروزه به بشقاب‏هاى پرنده نيز قباب مى‏گويند.

و در احاديث عامّه آمده است:

"وَ تُكَلِّمُ الرَّجُلَ عَذَبَةُ سَوْطِهِ وَ شِراكُ نَعْلِهِ، وَ تَخْبِرُهُ بِما اَحْدَثَ اَهْلُهُ بَعْدَهُ"

ظرافت و لطافت حديث بر همگان روشن است و جالب توجه است كه در عصر رسالت هرگز چنين معنائى به ذهن احدى خطور نمى‏كرد تا آن را جعل كند. لذا محققان معتقدند كه در اينگونه احاديث به بررسى سند نيازى نيست.

               • بهداشت جهانى

عليرغم اين همه پيشرفت چشم‏گير پزشكى، پيدايش تخصّص‏هاى فراوان، كشف آثار شگفت گياهان در معالجه امراض؛ در عين حال همه روزه شاهد رشد سريع بيمارى‏ها و پيدايش امراض گوناگون ناشناخته هستيم. ولى در عصر موعود پيشرفت علم پزشكى و گستره بهداشت جهانى به حدى مى‏رسد كه آمار بيماران در جهان به صفر مى‏رسد.

امام صادق‏عليه السلام در اين رابطه مى‏فرمايد:

"لايَبْقى عَلى وَجهِ الأرضِ أَعْمى وَ لامُقْعِدٌ وَ لا مُبْتلى"

بر روى زمين، نابينا، زمين‏گير و هيچ مريض ديگرى نمى‏ماند.(14)

                • امنيت جهانى

در جهان كنونى، رقم بسيار بالايى از بودجه كشورها به تسليحات نظامى اختصاص مى‏يابد. در دولت حضرت مهدى  هزينه‏هاى تسليحاتى به صفر مى‏رسد و امنيت در بالاترين حدّ برقرار مى‏شود.

اميرمؤمنان‏عليه السلام مى‏فرمايد:

هنگامى كه قائم قيام كند، با عدالت رفتار مى‏كند. ظلم و ستم در زمان او رخت برمى بندد، راه‏ها امن مى‏شود. زمين بركاتش را بيرون مى‏فرستد و هر حقى به صاحبش بر مى‏گردد.(15)

در حديث ديگرى فرمود:

يك پيرزن از عراق تا شام گام مى‏سپارد... زنبيلش بر سرش باشد، نه درنده‏اى او را مى‏آزارد و نه از چيزى هراس مى‏كند.(16)

امام باقرعليه السلام نيز فرمود:

يك پيرزن فرتوت از مشرق تا مغرب مى‏رود، بدون اينكه احدى براى او مانع ايجاد كند.(17)

امام صادق‏عليه السلام در تفسير آيه شريفه "وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ امِناً" هركس وارد آنجا (مسجدالحرام) شود در امان خواهد بود؛(18) فرمود:

"فَمَنْ بايَعََهُ، وَ دَخَلَ مَعَهُ، وَمَسحَ عَلى يَدِهِ، وَ دَخلَ فى عَقْدِ اَصحابِهِ، كانَ امِناً"

و در تفسير آيه شريفه "سيروا فيها لَيالِىَ وَ ايَّاماً امِنينَ"؛ بگو: شبها و روزها در آنجا با ايمنى كامل سير كنيد؛(20) فرمود:

"مَعَ قائِمِنا اَهلَ‏ البَيْتِ"؛ همراه با قائم ما اهل‏بيت.(21)

اين دو حديث بسيار جالب است. چراكه بدون اين توضيح، معناى آيه درست نمى‏شود.(22)

امام صادق در مقام تشريح گستره عدل مهدوى فرمود:

"وَ اصْطَلَحتِ السِّباعُ وَ الْبَهائِمُ"؛ حتى درندگان و حيوانات با يكديگر آشتى مى‏كنند.(23)

                • عدالت فراگير

روايات در مورد عدل فراگير كه توسط حضرت مهدى  در گستره زمين برقرار مى‏شود، بسيار فراوان است. در 148 حديث به اين تعبير آمده است:

"يَمْلَاُ الاَرضَ قِسطاً وَ عَدلاً كَما مُلِئَت جَوراً وَ ظُلما"ً؛ زمين را پر از عدل و داد مى‏كند، همانگونه كه پر از جور و ستم شده باشد.(24)

امام صادق‏عليه السلام درباره فراگير بودن عدل مهدوى فرمود:

اَما وَ اللَّهِ ليَدْخُلَنَّ عَلَيْهِم عَدلُهُ جَوْفَ بُيُوتِهِمْ كَما يَدْخُلُ الحَرُّ وَ القَرُّ؛

به خدا سوگند عدالت آن حضرت از درهاى بسته بر خانه‏هاى آنها وارد مى‏شود، آنگونه كه سرما و گرما به داخل خانه‏ها نفوذ مى‏كند.(25)

               • رفاه همگانى

امام باقرعليه السلام در مورد فقرزدائى آن حضرت مى‏فرمايند:

"وَ لا غارِماً اِلّا قَضى دَيْنَهُ"؛ هيچ شخص مقروضى در روى زمين باقى نمى‏ماند جز اينكه قرض او را ادا مى‏كند.(26)

و در مورد رفع تبعيضات فرمود:

"اِذا قامَ قائِمُنا اِضْمَحَلَّتِ القَطائِع"؛ چون قائم ما قيام كند، تيول و قطايع برچيده شود.(27)

امام صادق‏عليه السلام در مور ريشه‏كن شدن فقر مى‏فرمايد:

رسول‏اكرم‏صلى الله عليه وآله وسلم در مورد رفاه عمومى در عهد آن حضرت مى‏فرمايد:

امت من در زمان او آنقدر در نعمت فرو مى‏روند كه هرگز چنين نعمت و رفاهى ديده نشده، خداوند آسمان را سيل‏آسا براى آنها فرو مى‏ريزد و زمين چيزى از گياه و ميوه‏جاتش را ذخيره نمى‏كند.(29)

             • آبادانى جهان

در روايات فراوان آمده است كه مهدى  حكومت واحد جهانى را بر اساس عدالت و آزادى، بنيان مى‏گذارد و جهان را سرسبز و خرم مى‏نمايد:

اميرمؤمنان‏عليه السلام در اين رابطه مى‏فرمايد:

يك خانم در ميان عراق و شام گام مى‏سپارد، هرگز قدمى جز بر روى سبزيجات نمى‏گذارد.(30)

امام باقرعليه السلام پيرامون آبادانى جهان در عصر صاحب‏الزمان‏عليه السلام مى‏فرمايد:

"فَلا يَبْقى فِى الارْضِ خَرابٌ اِلّا عَمَّرَه"؛

اميرمؤمنان‏عليه السلام در مورد زيباسازى و سالم‏سازى شهرها مى‏فرمايد:

جاده‏هاى اصلى را توسعه مى‏دهد، آنها را به 60 ذراع مى‏رساند ... هر پنجره‏اى كه به سوى خيابان باشد مسدود مى‏كند. هر بالكن، ناودان و فاضلابى كه به طرف خيابان باشد مسدود مى‏كند.(32)

امام باقرعليه السلام در مورد خدمت‏رسانى دولت مهدوى مى‏فرمايد:

فرمان مى‏دهد كه از پشت حرم امام حسين‏عليه السلام رودى را به سوى نجف‏اشرف حفر كنند تا آب وارد نجف شود. آن‏گاه بر دهانه‏هاى آن پل‏ها و آسياب‏ها مى‏سازد.(33)

              • رضايت همگانى

از روزى كه آدم ابوالبشر بر روى اين كره خاكى پا نهاده، هيچ حكومتى نيامده كه همگان از حاكميت آن خشنود باشند. زيرا هرگز همه اهل زمين از صالحان نبوده‏اند و همه نيازهاى آنها تأمين نشده است؛ ولى در حكومت جهانى آن مصلح آسمانى همه صالح و طرفدار حكومت صالحان خواهند بود و همه نيازهاى مادى و معنوى آنها تأمين خواهد شد. بنابراين همه آسمانى‏ها و زمينى‏ها از آن خشنود خواهند بود.

رسول‏اكرم‏ صلى الله عليه و آله و سلم در اين رابطه فرمود:

"يَرْضى بِهِ ساكِنُ السَّماءِ وَ ساكنُ الْاَرضِ"؛ ساكنان زمين و آسمان از او خشنود مى‏گردند.(34)

و در حديث ديگرى فرمود:

"تَتَمَنَّى الأحياءُ الأمْواتَ مِمّا صَنعَ ‏اللَّهُ عزَّوجلَّ بِاهْلِ الأرضِ مِنْ خيرِهِ"؛ زندگان مرده‏هاى خود را آرزو مى‏كنند كه اى كاش بودند و مى‏ديدند كه خداوند چقدر به اهل زمين عنايت فرموده است.(35)

           • فرماندهان لشكرى و كشورى

يكى از مهم‏ترين عوامل موفقيت حضرت مهدى  در اداره دهكده جهانى، وجود اصحاب و ياران خاص آن حضرت مى‏باشد كه از ويژگى‏هاى فراوان برخوردارند. به برخى از آنها اشاره مى‏كنيم:

امام صادق‏عليه السلام مى‏فرمايد:

گويى قائم را بر فراز منبر كوفه مى‏بينم كه 313 نفر (به تعداد اصحاب بدر) در اطراف او هستند. آنها پرچم‏داران و زمامداران روى زمين از سوى خداوند هستند.(36)

امام باقرعليه السلام در اين رابطه فرمود:

گويى اصحاب قائم را مى‏بينم كه بر شرق و غرب جهان سيطره يافته‏اند. چيزى در جهان نيست جز اينكه از آنها فرمان مى‏برد و خشنودى آنان را در هر چيزى مى‏طلبد، حتى درنگان زمين و پرندگان آسمان.(37)

امام صادق‏عليه السلام در وصف آنان مى‏فرمايد:

آثار سجده در پيشانى آنان آشكار است، آنها شيران روز و راهبان شب هستند. گويى بدن‏هاى آنها قطعات آهن مى‏باشد، به هر يك از آنها نيروى چهل مرد داده شده است.(38)

اميرمؤمنان‏عليه السلام در يك تعبير بسيار بلند از ميزان شناخت آنها پرده برمى‏دارد و مى‏فرمايد:

"رِجالٌ عَرَفُوا اللَّهَ حَقَّ مَعرِفَته"؛

امام باقرعليه السلام در وصف آنان مى‏فرمايد:

"هُمُ‏ النُّجَباءُ وَ القُضاةُ و الحُكّامُ، وَ الفُقَهاءُ فىِ ‏الدّين"؛ آنها بزرگواران ، داوران ، زمامداران و كارشناسان احكام دين مى‏باشند.(40)

اميرمؤمنان بر جوان بودن آنها تكيه كرده مى‏فرمايد:

ياران حضرت مهدى همه جوان هستند، كهنسالى در ميان آنها جز به مقدار نمك طعام و سرمه چشم نخواهد بود.(41)

            • تنها رهبر

همه آنچه پيرامون گارگزاران دولت حضرت مهدى  گفته شد؛ نشانه كوچكى از عظمت آن تنها بازمانده از حجج الهى مى‏باشد. ليكن توصيف آن امام همام ميسور نيست، كه هرچه خوبان جهان دارند او به تنهايى دارد.

اگر مردم جهان به قهرمان خود عشق مى‏ورزند، هرگز قهرمانى در جهان به شجاعت و صلابت او وجود ندارد.

امام رضاعليه السلام در اين رابطه مى‏فرمايد:

حضرت مهدى از نظر جسمى به قدرى توانمند است كه اگر دستش را به بزرگترين درخت روى زمين دراز كند آن را را از ريشه و بن مى‏كند و اگر در ميان كوه‏ها بانگ برآورد، صخره‏هايش فرو ريزد.(42)

اگر يوسف كنعان به جهت جمال بى‏نظيرش، زيباترين تابلوهاى عهد كهن را به خود اختصاص داده؛ يوسف زهرا در ميان دلبران بهشتى عنوان طاووُسُ اَهْلِ ‏الجَنَّة را از آنِ خود نموده است.(43)

پيامبراكرم‏صلى الله عليه وآله وسلم در وصف جمالش فرمود:

"وَجهُهُ كَالْكَوكَبِ الدُّرّىّ"؛ چهره‏اش چون ستاره سحر است.(44)

اگر پدران و مادران با عواطف و محبّت خود نسبت به فرزند زبانزد گرديده‏اند؛ مهربانى پدران و مادران در برابر عواطف آن حضرت كم رنگ است:

امام هشتم مى‏فرمايد:

"وَ اشْفقُ عَليهم مِنْ ابائهِم و اُمَّهاتِهم"؛

اگر پدران و مادران همواره نگران فرزندان هستند، او در توقيع خود به شيخ مفيد مى‏نويسد:

"اِنّا غَيرُ مُهمِلينَ لِمُراعاتِكم وَ لا ناسينَ لِذِكرِكُم"؛ ما هرگز در رعايت و حراست شما كوتاهى نمى‏كنيم و ياد شما را از خاطر نمى‏بريم.(46)

اين ويژگى‏ها او را محبوب‏ترين انسان جهان نموده، با اين حال:

در منابع عامه آمده است كه:

"يُلقِى ‏اللَّهُ مَحبَّتَهُ فى صُدورِ النّاس"؛ خداوند محبتش را به دل‏هاى مردم مى‏اندازد.(47)

اگر همه دنيا در اشتياق بهشت هستند، بهشت هم در اشتياق يوسف فاطمه:

پيامبر رحمت مى‏فرمايد:

بهشت در اشتياق چهار تن از خاندان من هست كه خداوند آنها را دوست دارد و به من امر فرموده كه آنها را دوست بدارم. آنها عبارتند از: على‏بن‏ابى‏طالب، حسن، حسين و مهدى كه عيسى‏بن‏مريم پشت سرش نماز مى‏گذارد.(48)

پيامبر اكرم‏صلى الله عليه و آله و سلم در شب معراج جمال دل‏آراى او را ديد، از اعماق دل به او عشق ورزيد و فرمود:

"طوبى لِمَن لَقيهُ وَ طوبى لِمن اَحَبّهُ وَ طوبى لِمَن قالَ بِهِ"؛ خوشا به حال كسى كه او را ديدار كند، خوشا به حال كسى كه او را دوست بدارد و خوش به حال كسى كه به امامت او معتقد باشد.(49)

اميرمؤمنان‏عليه السلام بر فراز منبر كوفه، با يك دنيا شور و شعف از آن فرزند برومندش ياد كرده و مى‏فرمايد:

برترين قله شرف، درياى بيكران فضيلت، شيرِ بيشه شجاعت، ويرانگر كاخ‏هاى ستم، جهادگر هميشه پيروز، قهرمان دشمن‏شكن ...

آن‏گاه دست روى سينه نهاده مى‏فرمايد:

"هاهِ، شَوقاً اِلى رُؤيَتِهِ"؛ آه، منِ على چقدر مشتاق ديدار اويم.(50)

و چون از ياران با صفاى يوسف زهرا سخن مى‏گويد مى‏فرمايد:

"وَ يا شَوقاهُ اِلى رُؤيَتهم فى حالِ حُضُورِ دَولتِهم"؛ آه چقدر مشتاقم كه آنها را به هنگام ظهور دولتشان ديدار نمايم.(51)

1-    سوره انبياء (21)، آيه 105.

2-   عليرغم اينكه به جز قرآن همه كتب آسمانى دستخوش تحريف شده‏اند، بسيارى از نويدهاى پيامبران عظيم‏الشأن پيرامون آخرين حجت و سيماى جهان در كتب آسمانى موجود، جايگاه خاصى دارد. ر.ك: مهدى‏پور، او خواهد آمد، ج 12، ص 144 - 117 .

3- ر.ك: سيدداود ميرصابرى، الآيات الباهرة؛ سيدهاشم بحرانى، المحجة فيما نزل فى‏القائم الحجة؛ سيدصادق شيرازى، المهدى فى‏القرآن و بيش از 20 عنوان ديگر كه در »كتابنامه حضرت مهدى« ج 2، ص 808 شناسانده شده است.

4-   تنها در كتاب »منتخب الأثر« از آيةاللَّه صافى‏گلپايگانى 1200 حديث بدون تقطيع و بدون تكرار، در سه مجلد، پيرامون آن حضرت آمده است.

5-    قطب‏راوندى، الخرائج والحرائج، ج 2، ص 841.

6-   طبرى امامى، دلائل الامامة، ص 486.

7-    وأشرقت الأرض بنور ربها، سوره زمر(39)، آيه 69.

8-    شيرويه، فردوس‏الأخبار، ج 2، ص 449، ح 3255.

9-  شيخ مفيد، الارشاد، ج 2، ص 379.

10-    كلينى، الكافى، ج 8، ص 201، ح 329.

11-    شيخ حرعاملى، اثبات الهداة، ج 3، ص 584.

12-   عياشى، التفسير، ج 1، ص 214.

13-    شرويه، فردوس‏الأخبار، ج 5، ص 98، ح 7298.

14-   علامه مجلسى، بحارالانوارج 53، ص 62.

15-    شيخ مفيد، الارشاد، ج 2، ص 384.

16-    شيخ صدوق، الخصال، ج 2، ص 419.

17-    علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 52، ص 345.

18-   سوره آل‏عمران(3)، آيه 97.

19-   شيخ صدوق، علل الشرائع، ج 1، ص 91، ب 81، ح 5.

20-    سوره سبأ(34)، آيه 18.

21-    علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 52، ص 314.

22-  زيرا در زير آسمان جايى سراغ نداريم كه مردم بتوانند شب‏ها و روزها در آن با ايمنى كامل به گشت‏وگذار بپردازند و مسجدالحرام نيز همواره جاى امن نبوده، حجّاج ‏بن ‏يوسف آنجا را محاصر كرد و با منجنيق عبداللَّه‏ بن ‏زبير را در داخل كعبه از پاى درآورد، حتى حجرالاسود نيز از منجنيق آسيب ديد. ] ر.ك: ذهبى، تاريخ‏الاسلام، ج 5، ص 315]. در حادثه قرامطه چقدر انسان بى‏گناه در كنار كعبه كشته شد و حجرالاسود به يغما رفت. ] مهدى ‏پور، تاريخ الوهابيّين، چ قاهره، ص 41]. در طول دو قرن چقدر انسان بى‏گناه در داخل مسجدالحرام توسط وهابيان كشته شد، كه آخرين مورد آنها جهيمان، قحطانى و ديگر افراد متحصّن در مسجدالحرام، در اول محرم 1400 ه. ق بود. ] ر.ك: سيد هادى خسروشاهى، مصلح جهانى، ص 50]. اگر از بيان امام صادق‏عليه السلام چشم‏پوشى شود، اين دو آيه معنى نخواهد داشت.

23-    شيخ صدوق، الخصال، ج 2، ص 419.

24-    آيةاللَّه صافى، منتخب‏الأثر، ج 2، ص 235 - 222.

25-    علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 52، ص 362.

26-    عياشى، التفسير، ج 1، ص 165.

27-    علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 52، ص 309.

28-    شيخ مفيد، الارشاد، ج 2، ص 381.

29-    طبرى امامى، دلائل‏الامامة، ص 478.

30-    شيخ صدوق، الخصال، ج 2، ص 419.

31-    ابن صباغ مالكى، الفصول‏المهمة، ص 302.

32- شيخ طوسى، الغيبة، ص 283.

33- ابن‏فتال نيشابورى، روضةالواعظين، ج 2، ص 17.

34-    طبرى امامى، دلائل‏الامامة، ص 471.

35-    حاكم نيشابورى، مستدرك‏الصّحيحين، ج 4، ص 465.

36- شيخ صدوق، كمال‏الدين، ج 2، ص 672.

37-    بحرانى، حليةالابرار، ج 5، ص 494.

38- نيلى، منتخب‏الانوار المضيئة، ص 195.

39- متقى هندى، كنزالعمال، ج 14، ص 519.

40- طبرى امامى، دلائل‏الامامة، ص 307.

41- علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 52، ص 322.

42- علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 52، ص 322.

43-    شيرويه، الفردوس بمأثورالخطاب، ج 4، ص 222.

44-    ذهبى، ميزان‏الاعتدال، ج 3، ص 449.

45-  كامل سليمان، روزگار رهايى، ج 1، ص 129.

46-    طبرسى، الاحتجاج، ج 2، ص 497.

47-    كورانى، معجم احاديث الامام‏المهدى، ج 1، ص 471، ح 316.

48-  شيخ حرعاملى، اثبات الهداة، ج 3، ص 552، ب 32، ح 573.

49-    شيخ صدوق، كمال‏الدين، ج 1، ص 268.

50- علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 51، ص 115.

51- كلينى، الكافى، ج 1، ص 270.

         دبيرخانه اجلاس حضرت مهدي

                                                                         علي اكبر ولايت