مثلا واقعه عاشورا در کدام فصل سال و به عبارت دقيق‎تر در کدام تاريخ شمسي روي داده است؟ بررسي اين مسئله چند راه حل دارد که عبارتند از: روش بررسي تاريخي و روايتي، روش محاسبات تقريبي، روش محاسبات دقيق نجومي و ... .

با توجه به اين که در گذشته محاسبات مربوط به تقويم، خيلي دقيق نبوده است و روش‎هاي محاسباتي و مشاهداتي براي تعيين روز اول و آخر ماه‎هاي قمري با روش‎هاي کنوني تفاوت داشته است، روش‎هاي محاسبات دقيق نجومي منجر به جواب‎هايي مي‎شوند که از نظر انطباق بر تقويم‎هاي فعلي دقيق و بدون خطا مي‎باشند. اما از نظر بررسي تاريخي و روايتي ممکن است اختلاف داشته باشد. اين اختلاف يکي از لحاظ سنديت تاريخي و روايتي است و ديگري اختلاف روش‎هاي تعيين تقويم در گذشته و حال است. لذا هر گونه اختلاف بين محاسبات دقيق بر اساس روش‎هاي فعلي و بررسي‎هاي تاريخي و روايتي امري طبيعي است اما اين اختلاف حدي دارد. از نظر بررسي‎هاي نجومي و اختلافات تقويم، حداکثر اختلاف نمي‎تواند از روز در نتايج محاسبات بيشتر باشد (3 روز براي اصلاح تقويم گريگوري در زمان صدر اسلام و 2 روز براي اصلاح تقويم قمري ناشي از هلال‎هاي بحراني که بعدا توضيح داده خواهند شد).

از طرفي تقويم هجري قمري بر مبناي رؤيت هلال پايه گذاري شده است. در نتيجه مشکلات زيادي براي محاسبه دقيق تبديل قمري به شمسي وجود دارد. زيرا پريود و دوره زماني دقيقي براي هلال‎هاي ماه نو وجود ندارد. از طرفي در گذشته رؤيت هلال با چشم مسلح امکان‎پذير نبوده است و با پيشرفت علم آن را مبناي تعيين اول ماه قرار داده‎اند که خود اختلاف گذشته و حال را مي‎رساند. در اين مقاله ابتدا با انواع تقويم ميلادي آشنا مي‎شويم و سپس تقويم هجري قمري و در ادامه روش محاسبات تقريبي و روش محاسبات دقيق نجومي و نتايج حاصله از تبديل قمري به شمسي بيان مي‎شوند. در آخر بررسي مسائل تاريخي و روايتي از اين موضوع نيز آمده است.

2- بررسي تقويم‎هاي ميلادي روزشماري و تقويم و نگهداري آن يکي از مسائل حساس براي بيان وقايع تاريخي بر حسب پارامتر زمان مي‎باشد. يک تقويم دقيق بايد بر اساس دوره تناوب حرکت زمين به دور خورشيد صورت بگيرد تا گذشت زمان بر اساس يکي از وقايع طبيعي يعني فصول بدون تغيير ثابت بماند. يعني شروع فصل بهار هميشه شروع سال باشد. شروع فصل بهار با يک پديده نجومي روبروست. يعني زمين به نقطه‎اي از مسير خود مي‎رسد که در آن نقطه طول شب و طول روز در تمام نفاط کره زمين با هم برابر و برابر با 12 ساعت است. که به آن، نقطه اعتدال بهاري (يا وِرنال Vernal) مي‎گوييم.

پريود زماني سال اعتدالي را 2422/365 روز خورشيدي تعيين کرده‎اند که محاسبات تقويم شمسي بر اين اساس مي‎باشد(كه دقيق‎ترين تقويم موجود مي‎باشد). اما در تقويم ميلادي، در گذشته‎هاي دور از مقدار دقيق اين پريود آگاهي وجود نداشت و باعث مي‎شد اثرات ناديده گرفتن اعشار آن به عقب افتادگي بهار و يا جلو افتادگي آن منجر شود. يعني در تقويم ميلادي بايد اول فروردين همواره 21 مارس اتفاق بيافتد. لذا انواع تقويم ميلادي به وجود آمده است که اکنون يکي از تقويم‎هاي دقيق ميلادي را در به دست آورده‎اند.

الف) تقويم اوليه: مصري‎هاي قديم سال را 365 روز در نظر مي‎گرفتند. در نتيجه هر 4 سال اول بهار (اول فروردين) يک روز زودتر از طبيعت، در تقويم اعلام مي‎شد. يعني بعد از 4 سال 22 مارس و بعد از 8 سال 23 مارس، اول بهار اعلام مي‎شده است.

ب) تقويم ژولين: 45 سال قبل از ميلاد در زمان ژول سزار، براي رفع مشکل فوق قيصر روم به يکي از منجمين اسکندريه (سوسيژن) پيشنهاد کرد سال را 25/365 روز در نظر بگيرند. در نتيجه در هر چهار سال، سه سال 365 روز و يک سال 366 روز (سال کبيسه) در نظر گرفته مي‎شد که اعمال يک روز سال کبيسه به ماه فوريه صورت گرفته و اين نوع تقويم به تقويم ژولين معروف شده است. اين تغيير هم خيلي دقيق نبود. زيرا سال به اندازه 0078/0 روز از سال واقعي بزرگ‎تر بود. در نتيجه هر 128 سال، اول بهار (اول فروردين) يک روز ديرتر از طبيعت، در تقويم اعلام مي‎شد. يعني بعد از 128 سال 20 مارس و بعد از 256 سال 19 مارس اول بهار اعلام مي‎شده است.

ج) تقويم گريگوري: در سال 1582 ميلادي، اول فروردين برابر با 11 مارس قرار گرفت. در نتيجه براي رفع اين مشکل اسقف اعظم گريگور (پاپ) سيزدهم، ده روز را از تقويم حذف کرد و قرار شد در هر 400 سال 97 سال کبيسه 366 روز و بقيه را سال معمولي در نظر بگيرند. يعني طول سال را 2425/365 روز در نظر گرفت. اين تغيير هم خيلي دقيق نبود. زيرا به اندازه 0003/0 روز از سال واقعي بزرگتر بود. در نتيجه هر 3330 سال، اول بهار (اول فروردين) يک روز ديرتر از طبيعت، در تقويم اعلام مي‎شود. يعني در سال 4900ميلادي 20 مارس اول بهار خواهد بود. لذا از بعد از سال 1582 ميلادي به بعد، براي تبديل تاريخ‎هاي ميلادي و شمسي به يکديگر اختلافي پيش نمي‎آيد. اما قبل از اين تاريخ بايد تصحيح زير را حساب نمود و به تاريخ شمسي اضافه نمود(علامت کروشه براي محاسبه جزء صحيح مي‎باشد):

براي مثال اين مقدار تصحيح در 11 مارس سال 1582 برابر با 10 روز خواهد بود. مي‎دانيم که در حال حاضر، 11 مارس برابر با 20 اسفند است. از آنجايي که اين تاريخ ميلادي قبل از 21 مارس 1582 مي‎باشد پس بايد تصحيح را اعمال نمود. يعني عدد 10 را با 20 اسفند جمع مي‎کنيم و 1 فروردين به دست مي‎آيد. اين مقدار تصحيح براي سال 680 ميلادي (سال شهادت امام حسين عليه السلام) برابر با 3 روز به دست مي‎آيد:

3- تقويم هجري قمري همانطور که گفته شد تقويم هجري قمري بر مبناي رؤيت هلال پايه گذاري شده است. در نتيجه مشکلات زيادي براي محاسبه دقيق تقويم قمري وجود دارد. زيرا پريود دقيقي براي هلال‎هاي ماه نو وجود ندارد. به طور متوسط هر ماه قمري 29 روز و 12 ساعت و 44 دقيقه و 5/2 ثانيه طول مي‎کشد (مقادير واقعي مي‎تواند کمتر يا بيشتر از اين مقدار باشد که بستگي به مدار ماه و تأثيرات جاذبي و گرانشي زمين، خورشيد و ديگر سيارات بر کره ماه دارد). در نتيجه با ضرب كردن اين عدد در 12 ماه، يک سال قمري به طور متوسط 354 روز و 8 ساعت و 48 دقيقه و 30 ثانيه به دست مي‎آيد (مقادير واقعي سال قمري نيز مي‎تواند کمتر يا بيشتر از اين مقدار باشد).

يعني سال قمري به طور متوسط به اندازه 10 روز و 21 ساعت و 16 ثانيه از سال شمسي کوتاه‎تر است. مسلمين در زمان خلافت عمر مبدأ تاريخ قمري را روز اول محرم سالي که پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) به مدينه هجرت نمودند، قرار دادند. در تقويم قمري سال قمري را 354 روز در نظر گرفته و تقريبا هر سه سال آن را 355 روز در نظر مي‎گيرند که اعمال آن معمولاً در ماه ذيحجه و يا ماه‎هاي بحراني صورت مي‎گيرد. بدين ترتيب محاسبات نجومي نشان مي‎دهد که در سال‎هاي 2 ، 5 ، 7 ، 10 ، 13 ، 15 ، 21 ، 24 ، 29 قمري و ... ، سال‎هاي کبيسه قمري 355 روزه اعمال شده است.

4- محاسبات تقريبي تبديل قمري به شمسي در سال 1381، اول فروردين برابر با 6 محرم 1423 بوده است. و اختلاف سال شمسي و قمري برابر با 42 سال مي‎باشد. که در مواردي براي تبديل سال شمسي به سال قمري و بالعکس مي‎توان نوشت:

و يعني به طور تقريبي هر 33 سال شمسي برابر با 34 سال قمري است. به عبارت ديگر هر 33 سال شمسي، محرم در فروردين ماه خواهد بود و شروع سال قمري و شمسي با هم خواهند بود. اکنون مي‎توان سال شمسي را بر33 تقسيم کرده و سپس با سال شمسي جمع کنيم تا سال قمري به دست آيد. و يا سال قمري را بر 34 تقسيم کرده و از سال قمري کم کنيم تا سال شمسي به دست آيد. براي مثال سال 61 قمري برابر با سال 59 شمسي به دست مي‎آيد.

براي تبديل روز و ماه قمري به شمسي و بالعکس مي‎توان به طور تقريبي تعداد روزهاي گذشته شده از يک تاريخ قمري را تا تاريخ فعلي محاسبه نمود و با سال شمسي همان تاريخ مقايسه کرده و سپس به صورت رجوعي، ميزان عقب افتادگي را محاسبه کرد. براي مثال در سال 1384، سه شنبه 11 بهمن برابر با اول محرم 1427 مي‎باشد. به طور تقريبي اول محرم سال 61 قمري برابر با چه تاريخ شمسي است؟

تعداد سال گذشته قمري برابر با سال مي‎باشد. در نتيجه تعداد روز را محاسبه مي‎کنيم:

يعني 484065 روز بين دو تاريخ فاصله است(از اول محرم 61 تا اول محرم 1427). اکنون اين عدد را بر سال شمسي تقسيم مي‎کنيم:

و يا 1325 سال و 119 روز با تاريخ فعلي اختلاف دارد. پس 59=1325-1384 و بايد 119 روز قبل از 11 بهمن را به دست آورد. 11 روز بهمن+ 30 روز دي + 30 روز آذر + 30 روز آبان + 18 روز مهر برابر با 119 روز مي‎شود پس 12 اُم مهرماه برابر 1 محرم سال 61 محاسبه مي‎شود. اکنون براي محاسبه روز هفته مي‎توان تعداد روزها را بر هفت تقسيم نمود و اعشار آن را در عدد هفت ضرب کرده و جواب را از شماره روز هفته در تاريخ معلوم کم مي‎کنيم. در مثال فوق خواهيم داشت: چون در تاريخ معلوم، 11 بهمن برابر با سه شنبه است، پس يك روز از آن کم مي‎کنيم تا روز 12 مهر سال 59 به دست آيد. يعني روز 12 مهر سال 59، دوشنبه بوده است.

5- روش محاسبات دقيق نجومي براي تبديل تاريخ قمري به تاريخ شمسي

در اين روش با توجه به محاسبات معمول مدار ماه و در نظر گرفتن کليه اثرات ممکن روي مدار ماه از جمله تأثيرات جاذبي و گرانشي سيارات و خورشيد و زمين و اثرات حرکات پرسيشن و نوتيشن محور دوراني زمين، به طور دقيق مي‎توان زمان عبور ماه را از صفحه شامل زمين و خورشيد محاسبه نمود. که به اين زمان، زمان مقارنه ماه و خورشيد مي‎گويند. روز اول ماه را مي‎توان با در نظر گرفتن شرايط بحراني هلال حداكثر تا دو روز بعد از اين تاريخ در نظر گرفت (بر اساس بررسي مقدار پارامترهاي رؤيت پذيري رؤيت هلال در زمان غروب خورشيد يك محل).

مقارنه ماه محرم سال 61 در تاريخ 28 سپتامبر سال 680 ميلادي، ساعت 17 و 7 دقيقه بر حسب زمان محلي عربستان (مکه و مدينه) محاسبه مي‎شود. با توجه به بحراني بودن اين هلال در عربستان، بر اساس اكثر معيارهاي فعلي رؤيت هلال، احتمال رؤيت (با چشم غير مسلح) در 29 سپتامبر در عربستان وجود داشته اما در عراق (كربلا) رؤيت هلال منتفي بوده است و رؤيت به 30 ام سپتامبر موکول مي‎شود. در نتيجه اول اکتبر سال 680 ميلادي برابر با اول محرم سال 61 هجري قمري در عراق است. اما براي تبديل به تاريخ هجري شمسي، در حال حاضر اول اکتبر برابر با 9 مهر ماه است. قبلا بيان کرديم به لحاظ تصحيح گريگوري در تقويم ميلادي در سال‎هاي قبل از 1582 ميلادي، بايد در سال 680 ميلادي 3 روز آن را تصحيح کنيم. در نتيجه اول اکتبر 680 برابر با 12 مهرماه است نه 9 مهر ماه.

از طرفي روز ژولين، تعداد روزهاي گذشته از مبدا تاريخ ژولين را نشان مي‎دهد و از تقويم‎هاي دقيق محسوب مي‎شود. اگر روز ژولين اول محرم 61 و روز ژولين اول محرم 1427 را پس از محاسبه از هم کم کنيم، تعداد روزهاي گذشته شده بين اين دو تاريخ به دست مي‎آيد:

اکنون براي محاسبه روز هفته مي‎توان تعداد روزها را بر هفت تقسيم نمود. اعشار آن را در هفت ضرب کرده و جواب را از شماره روز هفته در تاريخ معلوم کم مي‎کنيم. در مثال فوق خواهيم داشت: چون در تاريخ معلوم 11 بهمن برابر با سه شنبه است، پس يك روز از سه شنبه کم مي‎کنيم تا روز هفته 12 مهر سال 59، دوشنبه به دست آيد. به همين ترتيب، محاسبات مشابه انجام شده است که نتايج و خلاصه محاسبات را در جدول شماره يک، جدول شماره 2 و جدول شماره 3 مي‎بينيد.

جدول شماره 1: مبدأ تاريخ هجري قمري، هجرت پيامبر اکرم به مدينه و اول محرم سال 61 مطابقت با تقويم هجري شمسي زمان مقارنه ماه با خورشيد روز اول ماه قمري تاريخ شمسي روز هفته

تاريخ ميلادي زمان روز ژولين تاريخ ميلادي 1 اول محرم سال اول قمري 14/7/622 9 و 31 دقيقه 7/1948439 16/7/622 28 تير سال 1 دوشنبه 2 اول ربيع الاول سال اول 11/9/622 4 و 25 دقيقه 7/1948498 13/9/622 25 شهريور 1 دوشنبه 3 اول محرم سال 61 قمري 28/9/680 17 و 7 دقيقه 7/1969701 1/10/680 12 مهر 59 دوشنبه

جدول شماره 2: مطابقت وقايع تاريخي قمري اسلام قبل از واقعه عاشورا با تقويم شمسي

واقعه تاريخي تاريخ قمري روز ژولين تاريخ ميلادي روز هفته تاريخ شمسي شماره ماه ازدواج امام علي و حضرت فاطمه 1 ذيحجه سال 2 7/1949118 25/5/624 جمعه 7 خرداد سال 3 16061-

ولادت امام حسن(ع) 15 رمضان سال 3 7/1949397 28/2/625 پنجشنبه 12 اسفند 3 16052-

ولادت امام حسين(ع) سوم شعبان سال 4 7/1949711 8/1/626 چهارشنبه 21 دي 4 16041-

ولادت حضرت زينب(س) 5 جمادي الاول 5 7/1949978 2/10/626 پنجشنبه 13 مهر 5 16032-

واقعة غديرخم 18 ذيحجه سال 10 7/1951970 16/3/632 دوشنبه 28 اسفند 10 15965-

رحلت پيامبر (ص) 28 صفر سال 11 7/1952040 25/5/632 دوشنبه 7 خرداد 11 15963-

شهادت حضرت فاطمه (س) 13 جمادي الاول 11 7/1952113 6/8/632 پنجشنبه 18 مرداد 11 15960-

شهادت حضرت فاطمه (س) 3 جمادي الثاني 11 7/1952130 25/8/632 يکشنبه 6 شهريور 11 15959-

ولادت حضرت ابوالفضل 4 شعبان سال 26 7/1957508 15/5/647 سه شنبه 28 ارديبهشت26 15777-

ولادت حضرت علي اکبر 11 شعبان سال 33 7/1959996 7/3/654 جمعه 19 اسفند 32 15693-

ولادت امام سجاد (ع) 5 شعبان سال 38 7/1961761 5/1/659 شنبه 18 دي 37 15633-

شهادت حضرت علي(ع) 21 رمضان سال 40 7/1962516 29/1/661 جمعه 12 بهمن 39 15608-

شهادت امام حسن (ع) 28 صفر سال 50 7/1965859 26/3/670 سه شنبه 9 فروردين 49 15495-

ولادت امام باقر (ع) 1 رجب سال 57 7/1968460 9/5/677 شنبه 22 ارديبهشت56 15406-

همچنين محاسبات دقيق نجومي ديگر انجام شده است که پديده‎هاي نجومي براي محرم سال 61 و در مکاني با مختصات شهر کربلا در زير بدست آمده است:

- در اول محرم سال 61 فاصله زمين تا خورشيد، دقيقا برابر با يک واحد نجومي بوده است (626/149 ميليون کيلومتر) و فاصله کره ماه تا زمين در اوج خود يعني 406000 کيلومتري قرار داشته است.

- ساعت 15 و 15 دقيقه بعد از ظهر روز تاسوعا (نهم محرم سال 61)، ماه از آزيموت 112 درجه در کربلا با فاز 77 درصد روشنايي طلوع مي‎کند(يعني از حدود موقعيت اردوگاه عمر بن سعد و حوالي شط فرات نسبت به ناظري در خيمه‎گاه امام حسين (ع) ماه طلوع مي‎کند). و 55 دقيقه بامداد عاشورا با فاز 81 درصد روشنايي، غروب مي‎کند و آسمان کربلا کاملا تيره و تار مي‎گردد.

- طلوع سياره زهره در روز عاشورا (10 محرم سال61) 3 ساعت قبل از طلوع خورشيد و دو ساعت بعد از غروب ماه در ساعت 3 بامداد اتفاق افتاده است.

- خورشيد ساعت 6 و 7 دقيقه صبح عاشورا از آزيموت 99 درجه (حدود شرق) در کربلا طلوع مي‎کند. و در ساعت 17 و 30 دقيقه غروب آن در آزيموت 5/260 درجه (در پشت خيمه‎گاه سوخته امام حسين عليه السلام) اتفاق مي‎افتد.

- ماه در ساعت 12 ظهر روز اول محرم سال 61 وارد صورت فلکي عقرب مي‎شود. و ساعت 18 روز سوم محرم با ورود ماه به صورت فلکي قوس، از صورت فلکي عقرب خارج مي‎شود. ماه از روز 6 تا 8 محرم در صورت فلکي جدي قرار دارد و سپس تا روز 12 اُم محرم در صورت فلکي دلو قرار گرفته است.

- پديده نجومي بسيار مهمي که اتفاق مي‎افتد در روز 6 محرم مي‎باشد. در ساعت حدود 18 ماه از فاصله کمتر از 1 درجه جنوب سيارات نپتون و مشتري (که کنار يکديگر قرار دارند) عبور مي‎کند.

- در ابتداي رمضان سال 60 قمري خورشيد مي‎گيرد و در نيمه رمضان نيز ماه به طور کامل خسوف مي‎کند.

- در ابتداي ربيع الاول سال 61 قمري خورشيد مي گيرد و در نيمة ربيع الاول نيز ماه بطور کامل خسوف

مي‎کند.

- بر اساس اين محاسبات، امام حسين در روز چهار شنبه به دنيا آمده‎اند و در روز چهار شنبه به شهادت رسيده‎اند.

جدول شماره 3 : مطابقت تاريخ قمري واقايع عاشورا با تقويم شمسي واقعه تاريخي تاريخ قمري روز ژولين ميلادي روز تاريخ شمسي شماره ماه مرگ معاويه 15 رجب 60 7/1969538 21/4/680 شنبه 4 ارديبهشت 59 15370

- حرکت امام حسين به مکه 28 رجب 60 7/1969551 4/5/680 جمعه 17 ارديبهشت59 15370

- ورود امام حسين به مکه 3 شعبان 60 7/1969555 8/5/680 سه شنبه 21 ارديبهشت59 15369

- اعزام مسلم بن عقيل به کوفه 15 رمضان 60 7/1969596 18/6/680 دوشنبه 31 خرداد 59 15368

- ورود مسلم بن عقيل به کوفه 5 شوال 60 7/1969616 8/7/680 يکشنبه 20 تير 59 15367

- حرکت امام حسين به کوفه 8 ذيحجه 60 7/1969678 8/9/680 شنبه 20 شهريور59 15365

- شهادت مسلم بن عقيل 9 ذيحجه 60 7/1969679 9/9/680 يکشنبه 21 شهريور 59 15365

- به دار زدن ميثم تمار در کوفه 22 ذيحجه 60 7/1969692 22/9/680 شنبه 3 مهر 59 15365

- شروع سال 61 قمري اول محرم سال 61 7/1969701 1/10/680 دوشنبه 12 مهر 59 15364

- ورود امام حسين به کربلا 2 محرم61 7/1969702 2/10/680 سه شنبه 13 مهر 59

- ورود سپاه اِبن سعد به کربلا 3 محرم 61 7/1969703 3/10/680 چهارشنبه 14 مهر 59

- روز تاسوعا 9 محرم 61 7/1969709 9/10/680 سه شنبه 20 مهر 59 

- عاشورا (شهادت امام حسين) 10 محرم 61 7/1969710 10/10/680 چهارشنبه 21 مهر 59 

- ورود کاروان اسيران به کوفه 12 محرم 61 7/1969712 12/10/680 جمعه 23 مهر 59

- حرکت کاروان اسيران به شام 19 محرم61 7/1969719 19/10/680 جمعه 30 مهر 59 

- ورود کاروان اسيران به شام 1 صفر سال 61 7/1969730 30/10/680 سه شنبه 11 آبان 59 15363

- اربعين و روز ورود جابر به کربلا 20 صفر سال 61 7/1969749 18/11/680 يکشنبه 30 آبان 59 

- وفات حضرت زينب در شام 15 رجب 62 7/1970247 31/3/682 دوشنبه 14 فروردين61 15346

- قيام مختار ثقفي 14 ربيع الاخر 66 7/1971574 17/11/685 جمعه 29 آبان 64 15301

6- روش بررسي تاريخي و روايتي با استفاده از نقل و قول‎ها و روايت‎ها و همچنين نتايج محاسبات ديگران نيز مي‎توان به نتايج نسبي دست پيدا کرد. با توضيحي که در مقدمه آمده است، نتايج اين روش بر تاريخ‎هاي محاسباتي منطبق نيستند و اختلاف دارند که امري است طبيعي. ما بعضي از اين نکات را با ذکر منبع در زير آورده‎ايم:

1- در کتاب ستارگان و کيهان نوردي (انتشارات دانشگاه تهران 1352) صفحه 158، اول محرم سالِ اول هجري قمري برابر با 18 ژوئن سال 622 ميلادي بيان شده است که حدود يک ماه عقب‎تر از محاسبات ما در اين مقاله است (البته محاسباتي نشان مي‎دهد که اين تاريخ چندان صحيح نمي‎باشد). بر طبق اين تاريخ اول محرم سال 61 برابر با اول سپتامبر 680 خواهد بود و عاشورا در روز دوشنبه 22 شهريور سال 59 شمسي محاسبه مي‎شود.

2- در کتاب مشهد الحسين (چاپ شده در حلب سوريه) به نقل از دکتر آستانه اصل، عاشورا مصادف با 26 سپتامبر 681 برابر با 7 مهر ماه سال 60 شمسي در روز پنج شنبه يا جمعه اتفاق افتاده است. که محاسبات نشان مي‎دهد اين تاريخ بر 10 محرم سال 62 هجري منطبق‎تر است (البته برابر با روز شنبه 9 مهر 60 نه جمعه 7 مهرماه!) يعني يک سال جلوتر از زمان واقعي در نظر گرفته شده است!

3- در کنکره بررسي عبرت‎هاي عاشورا، مصاديق و ويژگي‎هاي خواص و عوام (دانشگاه تبريز 20 مهرماه 1377)، از سوي سرهنگ فرهنگي بيان شد که عاشوراي سال 61 هجري قمري برابر با 22 مهرماه سال 59 هجري شمسي بوده است.

4- در کتاب حماسه حسيني (جلد اول صفحه 185) آمده است: عاشوراي آن وقت ظاهرا اواخر خرداد بوده است. که با دلايل علمي اين مقاله، اين تاريخ رد مي‎شود.

5- در کتاب لهوف علي قتلي الطفوف (صفحه 81) آمده است: حسين در روز سه شنبه سوم ذيحجه و به قولي روز چهارشنبه هشتم ذيحجه سال 60 هجري از مکه خارج شد. اگر ذيحجه 30 روزي باشد در نتيجه عاشورا پنجشنبه و يا دوشنبه خواهد بود (وگرنه اگر ذيحجه 29 روزه باشد، عاشورا چهارشنبه و يا يکشنبه است).

6- در کتاب لهوف علي قتلي الطفوف (صفحه 85) امام حسين (ع) در روايتي به جنييان مي‎گويند: شما در روز شنبه که عاشوراست نزد من بيائيد.

7- در کتاب نفس المهموم (اثر شيخ عباس قمي) ترجمه علامه شعراني (در پاورقي با توضيح مترجم) به نقل از حجت الاسلام سلطان زاده، عاشورا را اواسط مردادماه بيان کرده است.

8- در کتاب منتهي الآمال (اثر شيخ عباس قمي) صفحه 155، روز تاسوعا برابر با پنجشنبه 9 اُم محرم آمده است.

9- در کتاب منتهي الامال (اثر شيخ عباس قمي) صفحه 147، ورود امام حسين به مکه برابر با پنجشنبه 3 اُم شعبان سال شصت هجري قمري آمده است.در نتيجه عاشورا برابر با روز جمعه (و يا پنجشنبه در صورت 29 روزه بودن رمضان يا شوال سال 60) خواهد بود.

10- از نظر روز هفته بررسي‎هاي فوق نشان مي‎دهند که تمام اخبار تاريخي نسبت به محاسبات نجومي سه روز جلوتر از محاسبات مي‎باشند. که اين احتمال مي‎رود تصحيح گريکوري در روز هفته نيز تأثير دارد.

7- نتيجه‎گيري روش‎هاي مختلف به كار رفته در اين مقاله نشان مي‎دهد كه محرم سال 61 هجري قمري در تاريخ اول اكتبر سال 680 ميلادي شروع مي‎شود. و با دلايل كافي، انطباق اين تاريخ با 12 مهر سال 59 هجري شمسي مطابقت دارد. لذا عاشورا و تاسوعا برابر با 20 و 21 مهرماه خواهد بود. با مطالب بيان شده در قسمت مقدمه، اين نتيجه نمي‎تواند اختلاف بيش از 5 روز را داشته باشد. در نتيجه با يك برآورد خوب مي‎توان دريافت كه عاشورا و تاسوعا در ابتداي فصل پائيز و در مهرماه اتفاق افتاده است.

منابع و مأخذ:

- فرمول‎هاي ستاره‎شناسي براي محاسبه‎ها: ترجمه محمود لايقي فيروزآبادي، انتشارات آستان

رضوي 1368 .

- تقويم قدس: انتشارات بنياد پژوهش‎هاي اسلامي آستان قدس رضوي .

- ماهنامه نجوم شماره‎هاي 84 تا 90 انتشارات شرکت زروان .

- لهوف علي قتلي الطفوف ترجمه دکتر عقيقي بخشايشي انتشارات دفتر نشر نويد اسلام قم 1381. - مشهد الحسين: دکتر آستانه اصل انتشارات حلب سوريه 2002 .

- حماسه حسيني (جلد اول): شهيد مرتضي مطهري انتشارات صدرا 1381 .

- ستارگان و کيهان نوردي انتشارات دانشگاه تهران 1352.

- معاني الاخبار شيخ صدوق: ترجمه عبدالعلي محمدي شاهرودي انتشارات دارالکتب اسلاميه 1377.

- نرم افزارهاي نجومي Hp3planet ، HnSky و MoonCalculator6 و ...

- لوح‎هاي فشرده منتهي‎الامال، حلية المتقين و مفاتيح الجنان از بخش رايانه‎اي فرهنگستان قرآن کريم.

نام مستعار کاربر: سيد رسول تنهاي تنها

تبــيان